Kun je niet afvallen doordat je hormonen uit balans zijn?

“Ik kan doen wat ik wil, maar ik val gewoon niet af”. “Joh, dat ligt aan je hormonen, die zijn uit balans, daarom val je niet af”. “Calorieën zijn niet belangrijk, je moet een hormoondieet volgen”.

Wanneer je besloten hebt om af te vallen is het uiteraard erg frustrerend als dit niet lukt. Zeker wanneer je het gevoel hebt je best ervoor te doen. Wellicht ben je zelfs modder gaan drinken, op een sapjes detox kuur gegaan, dagelijks op je kop gaan staan, nooit meer iets uit plastic gegeten, geen dingen meer opgewarmd in de magnetron, nooit meer gluten gegeten, en uiteraard geen satanistische zuivel meer gedronken. En toch is er geen resultaat. Sterker nog, toen je anti alles (behalve natuurlijke producten, want die zijn natuurlijk goed) at, gebeurde er helemaal niets met je lichaamsgewicht.

Overigens voelde jij je wel fantastisch bij deze leefstijl. “Zoveel energie opeens zonder al die suikers en gluten”. De reden dat je geen gewicht verloor lag absoluut niet aan je calorie inname. Nee, je hormonen zouden wel eens uit balans kunnen zijn. Dat zou een hoop verklaren. Wacht, ff googlen: “hormonen uit balans”. Voila, verschillende websites en goeroes die het prediken. Hormonen zijn de boosdoeners. Als die uit balans zijn, dan ben je screwed. Je kunt nog zo goed bezig zijn met je voeding. Je zal niet afvallen totdat je al je hormonale ducks weer in een row hebt.

Ik snap best dat dit ergens nog als een logisch verhaal klinkt, maar probeer er eens met een kritische blik naar te kijken. Hormonen uit balans klinkt ontzettend vaag. Welke hormonen praten we over? Alle hormonen? Of een paar? Of alleen die hormonen die te maken hebben met vetopslag en spieropbouw? Goede en slechte hormonen? Tegenpolen van elkaar? Sommige verhoogd, sommige verlaagd? Wat is überhaupt hoog en laag? Wat zijn normale waarden? Variëren die gedurende de dag? Variëren die tussen personen? Hoe kun je hormoonwaarden meten? Hoe valide en betrouwbaar zijn deze metingen? Mocht je hormoonlevels hebben gemeten, is het dan nodig om referentiewaarden na te streven? Ook wanneer je geen klachten ervaart?

Hormonen, meten is weten?

Laten we testosteron als voorbeeld nemen. Het geslachtshormoon dat mannen hun uiterlijke kenmerken geeft. Omdat ik het concept “uit balans” vaag vind ga ik uit van referentiewaarden. Zowel een te laag als een te hoog testosterongehalte is geassocieerd met negatieve uitkomsten [1]. Het gaat bij testosteron in de praktijk vaak om een verlaging die de eventuele klachten bezorgd. Hoe accuraat is het meten van het testosterongehalte eigenlijk? Er is een hoeveelheid testosteron in je lichaam aanwezig die gebonden is en een hoeveelheid die vrij beschikbaar is. Het gebonden testosteron is niet biologisch actief. Het vrije testosteron wel. Daar wil je in ieder geval genoeg van rond hebben circuleren.

Wanneer testosteron gemeten wordt, gaat dit vaak over het totale testosterongehalte. Dus zowel het gebonden als het vrije testosteron. Wanneer het totale testosteron binnen de referentiewaarden valt, is de kans vrij groot dat ook het vrije testosteron binnen de referentiewaarden valt. Wanneer het totale testosterongehalte laag blijkt te zijn, voorspelt het echter maar in beperkte mate hoe hoog het vrije testosteron gehalte is [3]. Daarnaast heeft het invloed op welk moment van de dag je het testosteron gehalte meet aangezien testosteron een circadiaan verloop kent. Dus een meting genomen in de avond kun je niet vergelijken met een meting genomen in de ochtend.

De meting kan ook beïnvloedt worden doordat je van te voren hebt gegeten of hebt getraind [2]. Of je veel hebt geslapen of erg gestrest bent. Daarnaast is één meting niet heel informatief. Eén meting kan een toevallige afwijking zijn, dus is het verstandig om meerdere metingen te verrichten onder dezelfde omstandigheden. Het zou kunnen zijn dat jij je testosteron laat meten en het totale gehalte laag blijkt te zijn. Echter is je vrije testosteron gehalte prima in orde en ervaar je geen specifieke klachten. Je zou dan op basis van de meting van je totale testosteron gehalte een vorm van behandeling geadviseerd kunnen krijgen die niet nodig is.

Wat ik hiermee duidelijk wil maken is dat een hormoon meten nogal wat haken en ogen met zich meebrengt. Op het eerste gezicht kan een meting zogenaamd te laag zijn maar dat hoeft nog niets te betekenen. Laat staan dat het behandeld moet worden door allerlei vage dingen te doen. Zoals het mijden van de magnetron, het niet drinken uit plastic flesjes, het verafschuwen van dierlijke eiwitten en het dragen van vlechten in je haar. Het meten van één hormoon is al een uitdaging en er zijn niet direct harde conclusies aan de uitslag van de meting te verbinden. Hoe moet dat dan gaan met je gehele hormoonbalans? Wat kan een persoon die je begeleidt nou voor zinnigs zeggen op basis van een enkele, mogelijk niet valide, hormoontest? Of gaat deze behandelaar al jouw hormonen meerdere keren testen, vervolgens veranderingen in je leefstijl aanbrengen en dan wederom meerdere keren testen om te kijken of er resultaat is geboekt?

Doe de gratis test 
Ontdek welk plan bij jou past.


Hoe zit het met hormonen die de vetopslag stimuleren?

“Oké, meten is dus niet weten”. “Maar ik ben nog niet overtuigd”. “Hoe zit het met hormonen die vetopslag stimuleren zoals insuline”. “Daar word je sowieso dik van, toch”?

Insuline krijgt al sinds jaar en dag bakken stront over zich heen. Het probleem in de redenering rondom insuline is het denken in stoffen en acute reacties. De redenering is als volgt; insuline reguleert het proces van lipogenese (klopt). Koolhydraatrijke voedingsmiddelen stimuleren de insuline aanmaak meer dan andere voedingsmiddelen (klopt). Dus zorgen deze voedingsmiddelen voor een gewichtstoename (via lipogenese) en moet je deze voedingsmiddelen vermijden (klopt niet). Het is eigenlijk hetzelfde als; ik pas in mijn jas (klopt). Mijn jas past in mijn tas (klopt). Dus ik pas in mijn tas (klopt niet). Heb dit overigens geprobeerd…

Daarnaast is het belangrijk om te begrijpen dat lipogenese (maken van vetten) niet per definitie hetzelfde is als het aankomen in gewicht (vetmassa). En dat lipolyse (afbreken van vetten) niet per definitie hetzelfde is als gewichtsverlies (vetmassa). Deze afbrekende en opbouwen processen zijn continu aan de slag en acute veranderingen in deze processen worden nog te vaak gebruikt als argument voor chronische veranderingen. Dat is te kort door de bocht.

Er zijn onderzoekers die hebben gehypothetiseerd dat insuline een primaire rol heeft in de obesitasepidemie. Dit zou volgens hun betekenen dat een low carb voedingspatroon beter zou werken dan een low fat voedingspatroon. Dit is in verschillende onderzoeken getoetst en keer op keer blijkt de effectiviteit van een dieet vooral af te hangen van de mate waarin het in de praktijk toe te passen is [4-8]. #doewatwerktvoorjou Zowel door middel van een low carb voedingspatroon als een low fat voedingspatroon kun je afvallen. Sterker nog, in een recent onderzoek bleek de insuline secretie geen voorspellende variabele voor dieetsucces [8].

Laat ik advocaat van de duivel spelen en het mezelf lastig maken met mijn energiebalans verhaal. In welke situaties krijg je te maken met flinke veranderingen in je hormoonhuishouding? Zorgen deze veranderingen in de hormoonhuishouding er dan voor de de energiebalans niet meer telt? Met andere woorden, kom je aan of val je niet af terwijl je een calorie restrictie hanteert door een hormonale verandering?

Vrouwen in de menopauze

De menopauze is bij uitstek een voorbeeld waar hormonale veranderingen ontstaan. Het vrouwelijke geslachtshormoon oestrogeen daalt in deze periode. Dit heeft tot gevolg dat er een verschuiving plaatsvindt in de lichaamscompositie. Een daling in spiermassa en een stijging in vetmassa. Ook is een gewichtstoename in deze periode aannemelijk. Echter is deze toename geheel toe te wijzen aan het stijgen van de leeftijd, het dalen van het rustmetabolisme en het dalen van de fysieke activiteit met daardoor een verdere daling van de spiermassa. Nergens in dit verhaal is de energiebalans buitenspel gezet. Sterker nog, het advies aan vrouwen in de menopauze is over het algemeen gericht op het beïnvloeden van de energiebalans. Minder kilocalorieën innemen en meer kilocalorieën verbruiken. Kortom; minder eten en meer bewegen is het advies. [9-11]

Dus in een situatie waarin hormonen daadwerkelijk klinisch relevante veranderingen ondergaan telt de energiebalans nog steeds. Wat nou als je de situatie omdraait. Je beïnvloedt de energiebalans en kijkt vervolgens of er hormonale veranderingen optreden.

Bodybuilders op wedstrijddieet

Bodybuilders die een wedstrijd in het vooruitzicht hebben creëren een calorie tekort om een zeer laag vetpercentage te bereiken. Er zijn onderzoekers geweest die onder andere wilden weten wat er gebeurde met IGF-1, testosteron en cortisol tijdens deze periode van wedstrijdvoorbereiding. Een flinke daling in IGF-1 en testosteron was duidelijk zichtbaar. Cortisol was gedurende het gehele traject aan de hoge kant. Staken de veranderingen in deze hormonen een stokje voor het beoogde resultaat? Nee, de bodybuilders vielen allemaal af. Het gewicht dat ze verloren bestond met name uit vetmassa [12].

Ook een case study (ja, die heeft beperkingen, maar is toch interessant) van een bodybuilder in wedstrijdvoorbereiding laat zien dat met name testosteron daalt en dat cortisol behoorlijk stijgt. Het hield de bodybuilder niet tegen om een laag vetpercentage te bereiken. Overigens herstelde het hormoonprofiel binnen drie maanden na de wedstrijd door de calorie inname te verhogen [13].

Eerder hadden we het over testosteron als voorbeeld voor de haken en ogen die aan het meten van hormonen zitten. Nu zien we terug dat een kortdurende daling van testosteron geen saboteur is voor het krijgen van een laag vetpercentage. De energiebalans wordt er blijkbaar niet door beïnvloed. Een stijging in cortisol zou volgens de hormoontheorieën voor de opslag van buikvet moeten zorgen. In het geval van de bodybuilders was het cortisol gehalte behoorlijk hoog en was er absoluut geen sprake van overtollig buikvet. Ook cortisol lijkt dus de energiebalans niet te kunnen beïnvloeden.

Dus in een situatie waarin de energiebalans wordt beïnvloed kunnen hormonen hierop reageren door (flink) te dalen of te stijgen. Deze hormonale veranderingen zetten de energiebalans echter niet buitenspel.

Spelen hormonen dan helemaal geen rol?

Absoluut wel! Hormonen zijn essentiële chemische stoffen die boodschappen doorgeven aan bijvoorbeeld je organen. Je hormoonhuishouding is in staat zichzelf te reguleren door bepaalde feedback systemen. Wanneer bijvoorbeeld je bloedsuikerspiegel stijgt, zal de alvleesklier insuline (hormoon) afgeven. Wanneer vervolgens je bloedsuikerspiegel onder een bepaald niveau komt (feedback), zal de alvleesklier glucagon (hormoon) afgeven. Hierdoor kan je bloedsuikerspiegel weer stijgen. Bij een gezond persoon verlopen dergelijke hormonale processen prima.

We hebben in de bovenstaande situaties alleen gekeken naar de rol van hormonen in relatie tot de energiebalans. Het mag duidelijk zijn dat hormonale veranderingen een hoop andere gevolgen kunnen hebben. In het geval van de menopauze vindt een verschuiving binnen de lichaamscompositie plaats. Minder spiermassa en meer vetmassa [9-11]. Bij de bodybuilders in wedstrijdvoorbereiding zal met name een gevoel van lusteloosheid, psychische klachten en een daling in libido een negatieve uitwerking kunnen hebben [12]. Absoluut serieuze gevolgen door hormonale veranderingen. Deze gevolgen staan echter niet ter discussie. De centrale vraag is of hormonen je tegenhouden om af te vallen doordat ze de energiebalans buitenspel zetten.

Ik doe hier echt mijn best om op de stoel van de aanklager te gaan zitten. Laten we uitgaan van de situatie dat je daadwerkelijk hebt kunnen constateren dat bepaalde hormonen niet binnen de referentiewaarden vallen. Wat ga je doen? Behandelen met hormoontherapie? Vrouwen in de menopauze en mannen met een chronisch verlaagd testosteron gehalte kunnen bijvoorbeeld hormoontherapie krijgen. Hoewel dit de negatieve gevolgen van het lage hormoongehalte kan herstellen brengt het ook de nodige bijwerkingen met zich mee [2,9-11]. Het netto resultaat is dat je er niet altijd op vooruitgaat. Het is niet allemaal “fun and games” en hormoontherapie wordt dus niet zonder goede reden gegeven.

Maar ik haal toch resultaat?

Je bent ervan overtuigd dat je hormonen uit balans zijn geraakt en dat je deze kunt herstellen door een voedingsplan van een hormoonspecialist te volgen. Je valt vervolgens af, zit lekkerder in je vel (letterlijk en figuurlijk) en dat allemaal door je hormonen in balans te brengen, right? Nee, dat komt simpelweg doordat je een voedingsplan hebt gevolgd dat de nadruk heeft gelegd op het eten van veel groenten, fruit en magere eiwitbronnen waardoor je een calorie restrictie hebt gehanteerd. Niks magisch aan. Maar als het werkt, wat maakt het dan uit dat het onderliggende werkingsmechanisme niet duidelijk is? Dat maakt een heleboel uit. Wanneer je niet weet waarom en hoe iets werkt, hoe wil je het dan manipuleren? In dit geval zal je altijd moeten blijven leunen om het voedingsplan van de hormoonspecialist. Omdat je denkt dat er een of andere magische hormoon herstellende factor inzit.

Dus laten we het beestje gewoon bij de naam noemen. Het hele hormoonverhaal is leuk, maar in de praktijk is het een manier om de beperkte mate van dieetsucces te verklaren op een wijze die buiten je eigen schuld om ligt. Want jij hebt tenslotte je best gedaan. Daar kan het sowieso niet aan liggen. Het moet wel een externe factor zijn. Een factor waar je geen invloed op hebt. Je vindt een bepaalde mate van rust in de verklaring dat het afvallen niet lukt vanwege een verstoring in je hormoonbalans.

De energiebalans beïnvloeden

Inmiddels kun je het woord “energiebalans” niet meer lezen. Mooi! Herhaling is goed om informatie daadwerkelijk op te slaan. Een calorie restrictie leidt tot gewichtsverlies. Ja, niet in alle gevallen, want je kunt ook knetterhard trainen en een calorie restrictie hanteren en vervolgens aankomen in spiermassa en vetmassa verliezen waardoor je gewicht ongeveer hetzelfde blijft (of zelfs meer wordt). Dan ben je een mazzelkont. Maar dan leidt een calorie restrictie in dit geval wel tot vetverlies. Dat de energiebalans beïnvloeden werkt is in zeer veel onderzoek aangetoond en zou eigenlijk niet meer ter discussie hoeven staan [4-8]. Heel duidelijk bewijs komt uit een zogenaamde metabole kamer studie. De proefpersonen bevinden zich continu in een ruimte waarin het energiegebruik en de energie inname bijgehouden worden. Dit wordt gedaan om de nauwkeurigheid en daarmee de interne validiteit van het onderzoek te optimaliseren. Een dergelijke studie opzet is niet lang geleden nog gedaan door Kevin Hall. Hieruit kwam naar voren dat een gecontroleerde calorie restrictie voor gewichtsverlies zorgt [4].

We zetten een aantal punten op een rij:

  1. Het meten van hormoonwaarden is een lastige klus en biedt niet altijd de juiste informatie gegeven de context.
  2. Behandelen met hormoontherapie gebeurt pas als daar een gegronde reden voor is en kent ook nadelen.
  3. In situaties waarin hormonen flink beïnvloed zijn, blijkt de energiebalans nog steeds van toepassing.
  4. Een voedingspatroon resulteert in gewichtsverlies als het voedingspatroon een calorie restrictie realiseert.

Kortom; wanneer jij hoort of denkt dat je hormonen niet in balans zijn moet jij je hardop afvragen of je die weg in wilt gaan slaan. Wat mij betreft is het een doodlopende weg en kun jij je energie beter op een andere manier spenderen.

Conclusie

Het is enigszins zorgelijk dat we anno 2018 nog tijd moeten spenderen aan het uitleggen van de energiebalans en het ontkrachten van sprookjesverhalen over hormonen. Het verbaast mij nog hoe vaak er nog gesproken wordt over het uit balans zijn van de hormonen als oorzaak voor het niet kunnen realiseren van gewichtsverlies. Wij geven regelmatig aan dat afvallen in essentie vrij simpel is. Namelijk minder kilocalorieën innemen dan je gebruikt. Kortom; de energiebalans beïnvloeden. Desalniettemin betekent dit niet dat afvallen in de praktijk simpel is. Wie dat beweert heeft een zware dobber aan het betoog. Het aanpassen van je gedrag, het creëren van nieuwe gewoonten, het omgaan met een omgeving die je het voedsel bijna je mond in duwt en het hebben van een bepaalde genetische predispositie maken dat afvallen een lastige opgave is. In sommige gevallen werkt het doen van afvalpogingen op termijn zelfs averechts en zou dat dus niet het standaard advies moeten zijn.

Aan het einde van de rit is het even simpel als dat het moeilijk is. De energiebalans is leidend, wanneer je niet afvalt eet je teveel. Dat is voor sommigen wellicht een bittere pil om te slikken, maar het is de realiteit. En het is wat mij betreft beter om deze realiteit onder ogen te komen dan in sprookjesverhalen over hormonen te geloven. Dat gaat je namelijk sowieso niets brengen. De reden dat je niet afvalt ligt niet bij je hormoonhuishouding. Je valt af wanneer je gedurende een langere tijd een calorie restrictie hanteert. Niets meer, niets minder. De reden dat het jou (nog) niet lukt is niet alleen fysiologisch van aard, maar vooral psychologisch van aard.

Het lukt je niet op met de juiste wapens de strijd aan te gaan tegen een omgeving die eten stimuleert. Het lukt je niet om oude gewoonten te doorbreken en nieuwe gewoonten te realiseren. Het lukt je niet om je motivatie te managen. En dat is helemaal niet gek! Dat is heel normaal. Aanpassingen maken in je gedrag is namelijk knetter moeilijk. Maar laat je niet verleiden tot het hormoonverhaal. Daarmee ga je de mist in en zet je al je geld op het verkeerde paard. Concentreer je op het creëren van een calorie tekort. Doe dit niet door minder te eten, maar door minder kilocalorieën binnen te krijgen (ja, dat kan!). Kijk zoveel mogelijk met een flexibele blik naar je voedingspatroon. Realiseer dit door het implementeren van nieuwe gewenste gewoonten.

Gebruik inspiratie, wilskracht en motivatie om je op het juiste pad te houden. Gaat dit in één keer goed? Nee, absoluut niet. Fouten maken is leerzaam dus accepteer dat fouten er zijn. Lukt dit je niet alleen? Vraag hulp! Een Personal Body Coach kan je tijdens dit proces begeleiden.

Bronnen

  1. Booth A, Johnson DR, Granger DA. Testosterone and men’s health. Journal of Behavioral Medicine. 1999;22(1):1-19.
  2. Morley J. The benefits and risks of testosterone replacement therapy: a review. Therapeutics and Clinical Risk Management. 2009;:427.
  3. Anawalt B, Hotaling J, Walsh T, Matsumoto A. Performance of Total Testosterone Measurement to Predict Free Testosterone for the Biochemical Evaluation of Male Hypogonadism. The Journal of Urology. 2012;187(4):1369-1373.
  4. Hall K, Bemis T, Brychta R, Chen K, Courville A, Crayner E et al. Calorie for Calorie, Dietary Fat Restriction Results in More Body Fat Loss than Carbohydrate Restriction in People with Obesity. Cell Metabolism. 2015;22(3):531.
  5. Müller M, Enderle J, Pourhassan M, Braun W, Eggeling B, Lagerpusch M et al. Metabolic adaptation to caloric restriction and subsequent refeeding: the Minnesota Starvation Experiment revisited. The American Journal of Clinical Nutrition. 2015;102(4):807-819.
  6. Schoeller D, Buchholz A. Energetics of Obesity and Weight Control: Does Diet Composition Matter?. Journal of the American Dietetic Association. 2005;105(5):24-28.
  7. de Souza R, Bray G, Carey V, Hall K, LeBoff M, Loria C et al. Effects of 4 weight-loss diets differing in fat, protein, and carbohydrate on fat mass, lean mass, visceral adipose tissue, and hepatic fat: results from the POUNDS LOST trial. The American Journal of Clinical Nutrition. 2012;95(3):614-625.
  8. Gardner C, Trepanowski J, Del Gobbo L, Hauser M, Rigdon J, Ioannidis J et al. Effect of Low-Fat vs Low-Carbohydrate Diet on 12-Month Weight Loss in Overweight Adults and the Association With Genotype Pattern or Insulin Secretion. JAMA. 2018;319(7):667.
  9. Karvonen-Gutierrez C, Kim C. Association of Mid-Life Changes in Body Size, Body Composition and Obesity Status with the Menopausal Transition. Healthcare. 2016;4(3):42.
  10. Kapoor E, Collazo-Clavell M, Faubion S. Weight Gain in Women at Midlife: A Concise Review of the Pathophysiology and Strategies for Management. Mayo Clinic Proceedings. 2017;92(10):1552-1558.
  11. Davis S, Castelo-Branco C, Chedraui P, Lumsden M, Nappi R, Shah D et al. Understanding weight gain at menopause. Climacteric. 2012;15(5):419-429.
  12. Mitchell L, Slater G, Hackett D, Johnson N, O’Connor H. Physiological implications of preparing for a natural male bodybuilding competition. European Journal of Sport Science. 2018;:1-11.
  13. Rossow L, Fukuda D, Fahs C, Loenneke J, Stout J. Natural Bodybuilding Competition Preparation and Recovery: A 12-Month Case Study. International Journal of Sports Physiology and Performance. 2013;8(5):582-592.

Vond je dit artikel interessant?

Ja 👍🏼Nee 👎🏼

Als je je mening achterlaat, kunnen we onze blogartikelen verbeteren.